Populair-wetenschappelijk artikel

Populair-wetenschappelijke artikelen zijn nieuwsberichten die recente wetenschappelijke doorbraken belichten, of achtergrondartikelen die juist ingaan op de achterliggende principes daarvan. Dit soort artikelen vind je in (de wetenschapsbijlage van) de krant en op populair-wetenschappelijke websites zoals Kennislink.nl, Scientias.nl of IFLscience.com. De doelgroep is de geïnteresseerde niet-wetenschapper.

Lang niet alle wetenschappers schrijven naast wetenschappelijk ook voor een breed publiek. Dit komt soms omdat ze niet goed weten hoe het moet. Anderen zijn bang minder serieus genomen te worden als onafhankelijk expert wanneer ze ‘populair’ (niet-wetenschappelijk) schrijven en dus de nuances van hun onderzoek los moeten laten om de hoofdboodschap duidelijk over te laten komen. Toch kan populair-wetenschappelijk schrijven ook heel nuttig zijn voor een wetenschapper, omdat het je dwingt afstand te nemen van je eigen onderzoek. Dit helpt je om de kern (opnieuw) helder te krijgen en kan leiden tot nieuwe inzichten. 

Een vlotte, aansprekende stijl staat centraal in een populair-wetenschappelijk artikel. Dit kan in verschillende gradaties, van heel populair/scorend tot wat zakelijker maar helder. Ook in contact met andere partijen, zoals de commissie die je onderzoeksvoorstel moet beoordelen, helpt het om de kern van je verhaal helder uit te kunnen leggen. Daarnaast wordt wetenschappelijk onderzoek meestal gesubsidieerd met belastinggeld. Verantwoording afleggen aan de maatschappij, door uit te leggen hoe het geld is besteed, is voor sommige wetenschappers de reden om hun onderzoek aan het brede publiek uit te leggen.

Om een brede doelgroep aan te spreken moet een populair-wetenschappelijk artikel een interessant onderwerp hebben, een vlotte schrijfstijl en goede opbouw, en natuurlijk afgestemd zijn op het niveau van de doelgroep en het doel (informeren, enthousiasmeren, overtuigen) dat je wilt bereiken. 

Afstemmen op je doelgroep

Het duidelijk voor ogen hebben van de doelgroep is de eerste stap bij het ontwerpen van een populair-wetenschappelijk artikel. Je onderwerp moet immers de doelgroep aanspreken, en het niveau van je doelgroep bepaalt de toon en de opbouw van de tekst. Heb je de doelgroep en het doel dat je met de tekst wil bereiken duidelijk? Dan kan je beginnen met het ontwerpen van je tekst. Het is, zelfs voor doorgewinterde schrijvers, vaak moeilijk om in te schatten of je verhaal op het goede niveau is voor je doelgroep, en of het doel dat je beoogt ook zo overkomt. Volg daarom ALTIJD het stappenplan voor het afstemmen op je doelgroep.

Keuze van het onderwerp

Om de lezer aan te spreken moet een artikel over wetenschap nieuwswaarde hebben. Kies je onderwerp zo dat het in een van de ‘CABABA’-categorieën valt: 

  • Conflict: een strijd (bijvoorbeeld tegen een ziekte, of tussen wetenschappers)
  • Actualiteit: sluit het aan bij iets wat op dit moment in de belangstelling staat? (Tip: gebruik dit als haakje om je verhaal aan op te hangen.)
  • Belang: heeft het nieuws betekenis voor de lezer?
  • Afstand: een onderwerp dat geografisch, cultureel of psychologisch gezien dichtbij is, wekt meer interesse omdat de lezer zichzelf erin kan herkennen. 
  • Bekendheid: heeft het te maken met een BN’er of andere bekendheid?
  • Afwijking: onverwachte informatie is interessant omdat het verrast. (Let op: dit geldt alleen voor onderwerpen waar een lekenpubliek bekend mee is. Onderzoeksresultaten als ‘we dachten dat het X was, maar het blijkt Y te zijn’ spreken het brede publiek niet aan omdat niet-wetenschappers niet bekend waren met de oorspronkelijke hypothese.)

Let op: bij gevoelig liggende of controversiële onderwerpen is het erg moeilijk om hier goed over te berichten. Kies bij voorkeur een onderwerp dat wat neutraler is, zodat je de nadruk kunt leggen op uitleggen hoe het werkt in plaats van het ontkrachten van allerlei vooroordelen.

Een goede titel

Een goede titel is kort, informatief en wekt interesse. Dit kan bijvoorbeeld door een woordspeling. Kijk hierbij wel uit voor ongelukkige dubbelzinnigheid. Gebruik geen flauwe clichés.

Heb je het onderwerp voor je artikel gekozen, dan ga je de opbouw van het artikel verwerken in je schrijfplan. De opbouw van een nieuwsartikel is vrijer dan die van een wetenschappelijke tekst, maar houdt zich wel aan vaste principes. 

  • Begin met het belangrijkste onderdeel en zet de minder belangrijke (achtergrond)informatie verderop. Mocht de lezer weinig tijd hebben en alleen het begin lezen, dan is de hoofdboodschap toch aangekomen.
  • De belangrijkste informatie geef je door het beantwoorden van de 5 w’s en h: wie, wat, waar, wanneer, waarom en hoe. Om de lezer niet direct te overstelpen met informatie kan je de waarom- en hoe-vraag eventueel ook later in de tekst behandelen.

Voorbeeld:

Een mondbacterie die tandvleesontsteking veroorzaakt [wat], speelt mogelijk een rol bij het ontstaan van de ziekte van Alzheimer [wat]. Dat concluderen onderzoekers [wie] deze week [wanneer] in vakblad Science Advances [waar]op basis van een reeks experimenten op mensen en muizen [hoe].”

(Eerste twee zinnen uit: ‘Mondbacterie nieuwe verdachte voor ontstaan Alzheimer’ (Volkskrant, 23 januari 2019))

 

Vaak volgt direct na de titel van het artikel een korte inleiding ('lead') in een net ander lettertype dan de rest van het artikel (bijvoorbeeld cursief of vetgedrukt). Hierin wordt in enkele zinnen de hoofdboodschap van het artikel verduidelijkt. Bovenstaand voorbeeld is zo’n inleiding.

Ook zonder zo’n aparte lead kan je een artikel aantrekkelijk beginnen. Hiervoor kan je het aansnijden van een nieuw onderwerp in een informeel gesprek als inspiratie gebruiken. Bedenk hoe je een verhaal aan een vriend of vriendin zou beginnen. Begin bijvoorbeeld met een:

  • Quote
  • Vraag
  • Anekdote
  • Opvallend statement

Achtergrondinformatie die het verhaal verduidelijkt maar die teveel zou afleiden van de hoofdlijn van het artikel kan je soms in een apart kader opnemen, zodat de lezer de hoofdlijn niet kwijtraakt. Lezers van populair-wetenschappelijke teksten hebben verschillende interesseniveaus en basiskennis. Door achtergrondinformatie apart aan te bieden kan de lezer zelf beslissen of hij deze wil lezen of niet.

Cijfers maken een tekst interessant. Gebruik geen ingewikkelde formules, maar wél dingen als: grootste/kleinste/jongste/oudste, jubilea (een duur van 100 dagen, een ontdekking die 25 jaar geleden werd gedaan…), en omvang (aantal patiënten/doden). 

Ook met onderstaande technieken kan je de aandacht trekken. Let op: probeer altijd een goede balans te vinden tussen de nuance van wetenschappelijk onderzoek en de (uitgeklede) kernboodschap die je wilt overbrengen!

  • Focussen (op één aspect van het verhaal)
  • Versimpelen (alleen de kern vertellen; pas op dat je niet teveel nuance verliest!)
  • Polariseren (tegengestelde belangen benadrukken; zie ook ‘conflict’ uit het CABABA-rijtje hierboven)
  • Overdrijven (de werkelijkheid aandikken. Pas hierbij op dat het verhaal wel betrouwbaar blijft!)
  • Intensiveren (de spanning opbouwen)
  • Concretiseren (ingewikkelde zaken inzichtelijk maken, bijvoorbeeld met metaforen)
  • Verpersoonlijken (een herkenbare anekdote of vergelijking met iets herkenbaars; zie ook ‘afstand’ uit het CABABA-rijtje)

(Uit: van Dam, F. 2014. Wetenschapscommunicatie, een kennisbasis. Den Haag)

Sommige onderwerpen liggen gevoelig in de samenleving, en effectieve communicatie hierover is ingewikkelder dan bij neutrale onderwerpen. Bij vaccinatie, waar wantrouwen over heerst in delen van de samenleving, werkt het averechts om een ‘actuele’ titel als ‘Is vaccineren gevaarlijk?’ te gebruiken: het feit dat deze vraag gesteld wordt, roept direct een wantrouwend gevoel op. Hierdoor staan lezers niet meer open voor rationele uitleg. Ook het uitleggen dat onzekerheid inherent is aan wetenschap moet voorzichtig gebeuren, omdat buitenstaanders wetenschap anders kunnen afschrijven als onbetrouwbaar. Wetenschapsjournalisten dragen dan ook een grote verantwoordelijkheid wanneer ze met het grote publiek communiceren over dit soort onderwerpen.

Bij populair-wetenschappelijke schrijfopdrachten van BMW ligt de nadruk op het duidelijk en neutraal leren uitleggen van biomedische onderwerpen aan een publiek van niet-wetenschappers. Het moeten ontkrachten van vooroordelen staat je verhaal in de weg, en het toepassen van journalistieke technieken om met dit soort kwesties om te gaan is géén onderdeel van de opleiding. Je kunt daarom het beste een onderwerp kiezen dat niet zo gevoelig ligt in de samenleving. Mocht je toch graag over zo’n onderwerp willen schrijven, overleg dan met je docent wat er van je wordt verwacht.